روان‌درمانی کودک و نوجوان

درمان کودک و نوجوان مجموعه‌ای از روش‌هاست که برای ذهن در حال رشد طراحی شده‌اند. برای کودکان کوچک‌تر، بازی زبان طبیعی است: در بازی‌درمانی، عروسک‌ها، نقاشی، داستان و ماسه به کودک فرصت می‌دهند چیزی را نشان دهد که نمی‌تواند بگوید. رویکردهای دلبستگی‌محور بر رابطه‌ی کودک با والد تمرکز دارند، چون امنیت این رابطه پایه‌ی آرامش کودک است.

برای کودکان بزرگ‌تر و نوجوانان، درمان شناختی رفتاری (CBT) یکی از رایج‌ترین روش‌هاست: نوجوان یاد می‌گیرد فکرها، احساس‌ها و رفتارهایش را ببیند، با ترس‌ها قدم‌به‌قدم روبه‌رو شود و مهارت‌های حل مسئله و آرام‌سازی را تمرین کند. در هر سنی، والدین بخشی از درمان‌اند. گاهی بیشترین تغییر از راهنمایی والدین می‌آید، یعنی جلسه‌هایی که در آن پدر و مادر یاد می‌گیرند چطور به رفتار کودک پاسخ دهند.

معمولاً درمان با یک یا دو جلسه‌ی ارزیابی با والدین شروع می‌شود: داستان رشد کودک، اینکه مشکل از کی شروع شده، در خانه و مدرسه چطور خودش را نشان می‌دهد و چه چیزهایی تا حالا امتحان شده است. بعد درمانگر کودک یا نوجوان را می‌بیند تا با او آشنا شود و رابطه‌ای امن بسازد. با هم هدف‌هایی روشن و قابل‌اندازه‌گیری تعیین می‌شود.

برای نوجوانان، جلسه‌ها بیشتر فردی است و حریم خصوصی اهمیت زیادی دارد. درمانگر از ابتدا با نوجوان و والدین توافق می‌کند چه چیزهایی محرمانه می‌ماند و در چه شرایطی، مثلاً وقتی خطری جدی برای امنیت او وجود دارد، والدین باید در جریان قرار بگیرند. برای کودکان کوچک‌تر، بخش بزرگی از کار با والدین انجام می‌شود و جلسه‌های گاه‌به‌گاه مشترک هم برگزار می‌شود.

فرض کنید دختری دوازده‌ساله که دو سال پیش با خانواده به آلمان آمده، هر صبح قبل از مدرسه دل‌درد می‌گیرد و التماس می‌کند در خانه بماند. در جلسه، درمانگر با او درباره‌ی مدرسه، دوستان و دلتنگی‌اش برای ایران حرف می‌زند و با یک "دماسنج نگرانی" کمک می‌کند شدت ترسش را در موقعیت‌های مختلف نمره بدهد. معلوم می‌شود بیشترین ترسش این است که سر کلاس آلمانی صحبت کند و بقیه بخندند.

با هم یک نردبان کوچک می‌سازند: اول جواب دادن یک کلمه‌ای به معلم، بعد پرسیدن یک سؤال از هم‌کلاسی. ده دقیقه‌ی آخر جلسه، مادرش هم می‌پیوندد تا یاد بگیرد چطور به‌جای اجازه دادن به ماندن در خانه، با همدلی و آرامی او را تشویق کند. هفته‌ی بعد گزارش قدم‌ها مرور می‌شود.

درمان کودک و نوجوان در موارد زیادی به کار می‌رود: اضطراب، ترس از جدایی و امتناع از مدرسه، غم و افسردگی نوجوانی، خشم و رفتارهای چالش‌برانگیز، مشکلات خواب، سوگ، طلاق والدین، قلدری، استفاده‌ی زیاد از گوشی، و سختی‌های سازگاری بعد از مهاجرت. برای بیش‌فعالی (ADHD) یا اوتیسم هم راهنمایی والدین و کار روی مهارت‌ها می‌تواند بخشی از برنامه باشد، معمولاً در کنار ارزیابی تخصصی.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند CBT برای اضطراب و افسردگی کودکان و نوجوانان از درمان‌های با پشتوانه‌ی خوب است و برنامه‌های آموزش والدین برای مشکلات رفتاری کودکان کوچک‌تر شواهد محکمی دارند. شواهد بازی‌درمانی امیدوارکننده ولی پراکنده‌تر است. هیچ روشی تضمینی نیست و نتیجه به همکاری خانواده و پیوستگی جلسه‌ها هم بستگی دارد.

برای مشکلی مشخص مثل یک اضطراب خاص، دوره‌های CBT اغلب حدود ۸ تا ۱۶ جلسه است. برنامه‌های راهنمایی والدین معمولاً چند هفته تا چند ماه طول می‌کشند. مشکلات پیچیده‌تر یا مواردی که چند عامل با هم درگیرند، مثل سوگ و مهاجرت هم‌زمان، ممکن است زمان بیشتری بخواهند. جلسه‌های کودکان کوچک‌تر کوتاه‌تر است، گاهی ۲۵ تا ۳۰ دقیقه، و جلسه‌های نوجوانان معمولاً حدود ۴۵ تا ۵۰ دقیقه.

صادقانه بگوییم: درمان آنلاین برای نوجوانان معمولاً خوب جواب می‌دهد، چون با صفحه‌ی نمایش راحت‌اند و از خانه حرف زدن برایشان آسان‌تر است. برای کودکان زیر حدود هفت سال، اما، کار آنلاین بیشتر از طریق جلسه‌های والدین انجام می‌شود و جلسه‌های مستقیم با کودک کوتاه‌تر و بازی‌محور است. در این جلسه‌ها بهتر است یکی از والدین نزدیک باشد تا اگر کودک خسته یا بی‌قرار شد کمک کند، و چند وسیله‌ی ساده مثل کاغذ، مداد رنگی و عروسک در دسترس باشد.

بچه‌های خانواده‌های مهاجر اغلب دوزبانه‌اند: احساس‌ها را گاهی به فارسی و درباره‌ی مدرسه به زبان کشور میزبان حرف می‌زنند. درمانگری که هر دو دنیا را بشناسد می‌تواند فاصله‌ی فرهنگی بین والدین و فرزند، مثلاً درباره‌ی استقلال، دوستی یا آزادی، را بدون قضاوت میانجی‌گری کند. برای کودکان، رضایت والد یا سرپرست قانونی لازم است و نظر خود کودک یا نوجوان هم شنیده و محترم شمرده می‌شود.

درمان آنلاین جایگزین ارزیابی حضوری در همه‌ی موارد نیست. اگر نگرانی درباره‌ی تأخیر رشد، اوتیسم یا ADHD دارید، ارزیابی تخصصی حضوری در کشور محل زندگی‌تان، و گاهی معاینه‌ی پزشک اطفال، لازم است. در صورت افکار خودکشی، آسیب به خود، اختلال خوردن شدید یا هر نشانه‌ای از آزار، باید فوراً خدمات محلی درگیر شوند. جلسه‌های آنلاین خدمات اورژانسی نیستند؛ در خطر فوری با اورژانس محلی تماس بگیرید.

وقتی مشکل بیشتر در روابط کل خانواده است، خانواده‌درمانی ممکن است مناسب‌تر باشد، و گاهی همکاری با مدرسه یا مشاور مدرسه هم بخش مهمی از راه‌حل است.