درمان تروما و EMDR

تروما به تجربه‌ای گفته می‌شود که در آن جان، بدن یا امنیت خودمان یا عزیزانمان به‌شدت تهدید شده است: تصادف، تجاوز، خشونت خانگی، بازداشت و بازجویی، جنگ، از دست دادن ناگهانی یک عزیز یا مسیرهای پرخطر مهاجرت. همه‌ی کسانی که چنین چیزی را تجربه می‌کنند دچار اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) نمی‌شوند، اما برای بخشی از آدم‌ها ذهن نمی‌تواند آن تجربه را "تمام‌شده" ثبت کند و خاطره مثل اتفاقی در زمان حال دوباره و دوباره تجربه می‌شود.

درمان متمرکز بر تروما نام چند روش ساختاریافته است که مستقیم با این خاطره‌ها و پیامدهایشان کار می‌کنند. مهم‌ترین‌هایشان درمان شناختی رفتاری متمرکز بر تروما (TF-CBT)، مواجهه‌ی طولانی (PE)، درمان پردازش شناختی (CPT) و EMDR هستند. وجه مشترک همه این است که با کمک درمانگر و با سرعتی قابل‌تحمل، به‌جای فرار از خاطره، آن را پردازش می‌کنند.

درمان معمولاً با تثبیت شروع می‌شود. قبل از اینکه سراغ خاطره برویم، مطمئن می‌شویم زندگی فعلی تا حد ممکن امن است، و مهارت‌هایی مثل تنفس آرام، تکنیک‌های بازگشت به لحظه‌ی حال (grounding) و مدیریت هیجان‌های شدید را تمرین می‌کنیم. برای بعضی آدم‌ها، به‌خصوص کسانی که تروماهای تکراری داشته‌اند، این مرحله خودش بخش مهمی از درمان است.

در مواجهه‌ی طولانی، فرد با راهنمایی درمانگر خاطره را با جزئیات بازگو می‌کند و به‌تدریج به موقعیت‌های امنی که از آن‌ها پرهیز می‌کرده نزدیک می‌شود تا مغز یاد بگیرد که خطر تمام شده است. در CPT تمرکز روی باورهایی است که بعد از تروما شکل گرفته‌اند، مثل "تقصیر من بود" یا "هیچ‌جا امن نیست"، و این باورها با دقت بررسی می‌شوند.

EMDR (حساسیت‌زدایی و پردازش مجدد از طریق حرکات چشم) را فرانسین شاپیرو معرفی کرد. در این روش فرد در حالی که بخشی از خاطره را در ذهن نگه می‌دارد، به تحریک دوطرفه توجه می‌کند، مثلاً دنبال کردن حرکت انگشت درمانگر با چشم، صداهایی که یک در میان در دو گوش پخش می‌شوند، یا ضربه‌های آرام متناوب روی دو طرف بدن. EMDR پروتکل هشت‌مرحله‌ای مشخصی دارد و فقط باید توسط درمانگری که آموزش رسمی آن را دیده انجام شود.

مثلاً مردی سی‌وچند ساله که سال‌ها پیش بازداشت شده، حالا در کشوری امن زندگی می‌کند اما با شنیدن صدای در زدن قلبش تند می‌زند و شب‌ها کابوس می‌بیند. در جلسه‌های اول، درمانگر داستان او را بدون فشار می‌شنود، نشانه‌ها را با پرسشنامه‌ای کوتاه می‌سنجد و توضیح می‌دهد چرا بدنش هنوز آماده‌باش است. با هم یک "جای امن" ذهنی و چند مهارت آرام‌سازی می‌سازند.

وقتی آماده شد، اگر روش EMDR انتخاب شده باشد، درمانگر از او می‌خواهد تصویری از آن روز، باور منفی‌ای که با آن همراه است ("من بی‌دفاعم") و احساس بدنی‌اش را مشخص کند. بعد چند دور کوتاه تحریک دوطرفه انجام می‌شود و بین هر دور می‌پرسد چه چیزی به ذهنش آمد. در پایان جلسه همیشه زمانی برای آرام شدن گذاشته می‌شود تا با حال پایدار جلسه را ترک کند.

این درمان‌ها برای PTSD، تروما بعد از خشونت، تجاوز، تصادف یا جنگ، و همچنین تروماهای پیچیده (C-PTSD) که از آسیب‌های طولانی و تکراری مثل آزار در کودکی یا زندان می‌آیند، به کار می‌روند. در ترومای پیچیده، علاوه بر خاطره‌ها، مشکلاتی مثل تنظیم هیجان، احساس شرم عمیق و دشواری در اعتماد به دیگران هم وجود دارد و معمولاً مرحله‌ی تثبیت طولانی‌تر است.

راهنماهای بالینی معتبر بین‌المللی، از جمله راهنماهای سازمان جهانی بهداشت و انجمن روان‌شناسی آمریکا، درمان‌های متمرکز بر تروما مثل TF-CBT، PE و CPT را برای PTSD توصیه می‌کنند و EMDR هم در چند راهنما توصیه شده است. بسیاری از افراد بعد از درمان کاهش قابل‌توجه نشانه‌ها را تجربه می‌کنند، اما همه به یک اندازه سود نمی‌برند و گاهی لازم است روش عوض شود.

برای PTSD ناشی از یک رویداد مشخص، پروتکل‌هایی مثل PE و CPT معمولاً حدود ۸ تا ۱۶ جلسه طراحی شده‌اند و EMDR هم گاهی در تعداد جلسه‌های مشابهی پیش می‌رود. در تروماهای پیچیده، درمان معمولاً طولانی‌تر است و ممکن است ماه‌ها طول بکشد، چون ساختن امنیت و اعتماد خودش زمان می‌برد. گاهی در ابتدای پردازش، حال آدم کمی سخت‌تر می‌شود؛ این را از قبل با درمانگر در میان بگذارید تا با هم برنامه داشته باشید.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند درمان‌های متمرکز بر تروما از طریق ویدیو هم می‌توانند مؤثر باشند. در EMDR آنلاین، تحریک دوطرفه به شکل سازگارشده انجام می‌شود: دنبال کردن یک نقطه‌ی متحرک روی صفحه، صداهای متناوب در هدفون، یا "در آغوش گرفتن پروانه‌ای" که در آن خود فرد با دست‌های ضربدری به‌نوبت روی شانه‌هایش ضربه می‌زند. این کار نیاز به درمانگر آموزش‌دیده دارد که با اجرای آنلاین هم آشنا باشد. پیش از شروع، با هم برنامه‌ای برای وقتی که اینترنت قطع شود یا حالتان در میانه‌ی جلسه بد شود، می‌چینید.

برای بسیاری از ایرانیان، تروما به جنگ، سرکوب، زندان، اعدام عزیزان، زلزله یا خطرهای راه مهاجرت گره خورده است، و گفتن از آن به زبانی غیر از فارسی، یا به کسی که زمینه را نمی‌شناسد، گاهی ناممکن به نظر می‌رسد. درمانگر فارسی‌زبان آشنا با این تجربه‌ها لازم نیست همه‌چیز را از صفر توضیح بشنود. اگر داخل ایران هستید، از جایی امن و خصوصی وصل شوید.

اگر هنوز در موقعیت خطرناک هستید، مثلاً در رابطه‌ای خشونت‌آمیز، اولویت با امنیت است نه پردازش خاطره. همچنین در صورت افکار خودکشی جدی، مصرف شدید الکل یا مواد، یا حالت‌های گسستگی شدید، معمولاً اول باید این موارد مدیریت شوند و درمان با احتیاط و آهسته‌تر پیش برود. گاهی هم ترکیب درمان با دارو، زیر نظر روان‌پزشک، مفید است.

اگر روش‌های پردازش خاطره برایتان مناسب نیست، رویکردهای دیگر مثل CBT عمومی، ISTDP یا درمان‌های مبتنی بر شفقت می‌توانند کمک کنند. لطفاً به یاد داشته باشید که جلسه‌های آنلاین خدمات اورژانسی نیستند. اگر در خطر فوری هستید یا ممکن است به خودتان آسیب بزنید، با شماره‌ی اورژانس محلی کشورتان تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بروید.