زوج‌درمانی هیجان‌مدار (EFT)

زوج‌درمانی هیجان‌مدار را دکتر سو جانسون و همکارانش در دهه‌ی ۱۹۸۰ پایه‌گذاری کردند. پایه‌ی نظری آن نظریه‌ی دلبستگی است: همان نیازی که کودک به در دسترس بودن و پاسخ‌گویی والد دارد، در بزرگسالی به شکل نیاز به شریک زندگی ادامه پیدا می‌کند. وقتی آدم احساس کند همسرش در دسترس نیست یا او را نمی‌بیند، ترس و تنهایی بیدار می‌شود و این ترس معمولاً به شکل انتقاد، طلبکاری، کناره‌گیری یا بی‌تفاوتی بیرون می‌زند.

در EFT مشکل اصلی "یکی از شما دو نفر" نیست، بلکه چرخه‌ی منفی‌ای است که بین شما شکل گرفته است. مثلاً یکی دنبال می‌کند و اعتراض می‌کند و دیگری عقب می‌کشد و ساکت می‌شود، و هر کدام رفتار دیگری را دلیل رفتار خودش می‌داند. درمان کمک می‌کند این چرخه دشمن مشترک دیده شود، نه همسرتان.

این رویکرد علاوه بر زوج‌ها، برای خانواده‌ها (EFFT) و افراد (EFIT) هم به کار می‌رود. روش گاتمن هم یکی دیگر از رویکردهای شناخته‌شده‌ی زوج‌درمانی است که بیشتر روی مهارت‌های ارتباطی و مدیریت تعارض تمرکز دارد؛ برخی درمانگران از هر دو بهره می‌گیرند.

EFT معمولاً در سه مرحله پیش می‌رود. مرحله‌ی اول آرام کردن چرخه است: درمانگر کمک می‌کند هر دو نفر الگوی تکراری دعوا را ببینند، احساس‌های زیرین مثل ترس از طرد شدن، احساس ناکافی بودن یا دلتنگی را پیدا کنند و بفهمند چرا واکنش‌هایشان این‌قدر شدید است.

مرحله‌ی دوم بازسازی پیوند است. در این مرحله شریکی که بیشتر عقب می‌کشید کم‌کم حضور پیدا می‌کند و شریکی که بیشتر انتقاد می‌کرد، به‌جای سرزنش، نیاز و آسیب‌پذیری‌اش را بیان می‌کند. این لحظه‌ها که در آن یکی درخواست نزدیکی می‌کند و دیگری با گرمی پاسخ می‌دهد، قلب تغییر در EFT است.

مرحله‌ی سوم تثبیت است: زوج با این امنیت تازه، مسائل عملی مثل پول، خانواده‌ی همسر یا تربیت فرزند را دوباره بررسی می‌کنند و یاد می‌گیرند وقتی چرخه‌ی قدیمی برمی‌گردد، زودتر آن را بشناسند.

فرض کنید زوجی با این جمله وارد جلسه می‌شوند: "باز هم سر دیر آمدنِ او دعوا کردیم." درمانگر به‌جای قضاوت درباره‌ی اینکه حق با کیست، آهسته جزئیات همان دعوا را با هر دو مرور می‌کند. از زن می‌پرسد وقتی ساعت نه شد و خبری نبود، درونش چه گذشت. کم‌کم معلوم می‌شود پشت عصبانیت، این فکر بوده که "من برایش مهم نیستم."

بعد از مرد می‌پرسد وقتی با چهره‌ی عصبانی همسرش روبه‌رو شد چه حس کرد. او می‌گوید "احساس کردم باز هم شکست خوردم، پس ساکت شدم." درمانگر این دو تجربه را کنار هم می‌گذارد و نشان می‌دهد چطور ترس یکی، ترس دیگری را فعال می‌کند. گاهی از یکی از دو نفر می‌خواهد مستقیم رو به همسرش، با کلمات ساده بگوید چه نیازی دارد. جلسه‌ها معمولاً ۵۰ تا ۷۵ دقیقه‌اند و گاهی درمانگر یک یا دو جلسه‌ی فردی با هر کدام هم می‌گذارد.

EFT برای زوج‌هایی مناسب است که در دعواهای تکراری گیر افتاده‌اند، احساس دوری و سردی می‌کنند، بعد از خیانت یا یک زخم مهم در رابطه می‌خواهند دوباره اعتماد بسازند، یا فشارهایی مثل مهاجرت، بچه‌دار شدن یا بیماری رابطه‌شان را خسته کرده است. در کنار افسردگی یا اضطراب یکی از دو نفر هم گاهی به کار می‌رود.

EFT یکی از پژوهش‌شده‌ترین رویکردهای زوج‌درمانی است. چندین کارآزمایی بالینی و فراتحلیل نشان داده‌اند که بسیاری از زوج‌ها پس از درمان رضایت بیشتری از رابطه گزارش می‌کنند و در برخی پیگیری‌ها این بهبود ماندگار بوده است. با این حال هیچ رویکردی برای همه جواب نمی‌دهد و نتیجه به انگیزه‌ی هر دو نفر، شدت مشکل و رابطه با درمانگر هم بستگی دارد.

EFT در پژوهش‌ها اغلب به شکل یک دوره‌ی کوتاه‌مدت، حدود ۸ تا ۲۰ جلسه، اجرا شده است. در عمل، زوج‌هایی که زخم‌های عمیق‌تر مثل خیانت یا سابقه‌ی تروما دارند ممکن است به زمان بیشتری نیاز داشته باشند. بسیاری از زوج‌ها در همان چند جلسه‌ی اول، با دیدن چرخه، کمی آرام‌تر می‌شوند، اما تغییر پایدار در نحوه‌ی پاسخ دادن به هم زمان می‌برد. جلسه‌ها معمولاً هفتگی است و بعد از تثبیت، فاصله‌شان بیشتر می‌شود.

زوج‌درمانی آنلاین برای خیلی از زوج‌های ایرانی خارج از کشور تنها راه واقعی است: درمانگر فارسی‌زبانی که فرهنگ را بشناسد در شهرشان نیست، یا ساعت کاری‌شان با مطب جور درنمی‌آید. هر دو نفر می‌توانند از یک اتاق و با یک دستگاه وصل شوند، و اگر در دو شهر یا دو کشور زندگی می‌کنند، از دو جای مختلف.

زبان مادری در EFT اهمیت ویژه‌ای دارد، چون کار اصلی با احساس‌های ظریف است و بسیاری از ما دلتنگی، دلخوری یا شرم را فقط به فارسی دقیق بیان می‌کنیم. درمانگری که با موضوعاتی مثل نقش خانواده‌ی بزرگ، انتظارات جنسیتی، فشار مهاجرت یا تفاوت فرهنگی زوج‌های دوملیتی آشناست، می‌تواند بدون قضاوت این لایه‌ها را هم در نظر بگیرد. برای جلسه‌ی آنلاین جایی خصوصی پیدا کنید که بچه‌ها یا دیگران صدایتان را نشنوند.

EFT در رابطه‌ای که در آن خشونت جاری است، یکی از دو نفر می‌ترسد یا تحت کنترل و تهدید قرار دارد، رویکرد مناسبی نیست؛ چون تشویق به آسیب‌پذیر شدن در چنین شرایطی می‌تواند خطرناک باشد. در این حالت اولویت با امنیت و درمان فردی است. اگر یکی از دو نفر رابطه‌ی پنهانی ادامه‌دار دارد یا اعتیاد فعال و درمان‌نشده وجود دارد، معمولاً لازم است این موضوع‌ها اول یا هم‌زمان رسیدگی شوند.

گاهی هم زوج تصمیم دارند جدا شوند؛ در این صورت جلسه‌ها می‌توانند به جدایی محترمانه یا هم‌والدگری کمک کنند. اگر ترجیح می‌دهید تمرکز بیشتر روی مهارت‌های ارتباطی باشد، روش گاتمن یا زوج‌درمانی شناختی رفتاری گزینه‌های دیگری هستند، و خانواده‌درمانی وقتی مناسب‌تر است که مشکل بیشتر به کل خانواده مربوط می‌شود.